دکتر مرتضی عبدالهی متخصص کودکان و نوزادان

ایران، مشهد ، کلینیک پزشکی دکتر مرتضی عبدالهی ، واحد 01

تلفن تماس05136230049

اثر شیردهی روی وزن مادر

یکی از بهترین راههای کاهش وزن مادران پس از زایمان شیردهی است…برای تولید هر یک لیتر شیر مادر حدود ۱۰۰۰کیلو کالری انرژی مصرف میکند .این مادر اگر رژیم غذایی صحیح داشته باشد هر ماه بین ۲ تا  کیلو وزن کم میکند و در حدود  ۸ ماهگی به وزن قبل بارداری برمیگردد ..برای توضیح بیشتر در پیاده روی ملایم هر ساعت ۳۰۰ تا ۴۰۰ کالری مصرف میشود.و در دویدن حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ کالری مصرف میشود ..و شیر دهی گاهی معادل ۲ ساعت ورزش ملایم است..چند مقاله در ادامه بیشتر بخوانید “اثر شیردهی روی وزن مادر”

شیر خشکهای مختلف موجود در بازار

ذکر این نکته ضروریست که مصرف و شروع هر گونه شیر خشک بدون مشورت پزشک ممنوع است و در توضیحات ادامه که از سایت داروخانه دکتر علی زاده است اشاره ای به برند تجار یشیر خشک نکردیم چون به هیچ عنوان تبلیغ برای هیچ نوع شیر خشکی را در سایت مجاز نمیدانیم بیشتر بخوانید “شیر خشکهای مختلف موجود در بازار”

از شیر گرفتن کودک

سن مناسب از شیر گرفتن:
در سال اول زندگی شیر مادر تا ۸۰ درصد انرژی کودک را تامین میکند و از شیر گرفتن میتواند به رشد کودک صدمه بزند.

بیشتر بخوانید “از شیر گرفتن کودک”

شیردهی در شرایط خاص مانند چند قلویی بارداری و مشکلات سینه مادر

شیر دهی و چند قلویی:
بسیاری از والدین تصور میکنند که چند قلویی همیشه معادل شروع حتمی شیر خشک است.در حالی که مادر چند قلو میتواند نوزادانش را کاملا با شیر خودش بزرگ کند..همانطور که گفته شد مقدار شیر مادر مستقیما با مقدار مکیدن نوزاد نسبت دارد.در دو قلویی چون سینه مادر دو برابر تک قلویی توسط نوزادان مکیده میشود،شیر هم دو برابر خواهد بود.
مادران دو یا چند قلو طبیعتا نیاز به حمایت بیشتری دارند و پدر و سایر اطرافیان اگر حمایت کافی از او داشته باشند مادر میتواند نوزادانش را بدون شیر خشک بزرگ کند

یکی از مشکلات شیردهی در روزهای ابتدایی ،نوک سینه صاف مادر است..سینه مادر نوک ندارد و نوزاد بخوبی نمیتواند سینه رابگیرد .در این حالت بایستی شیردهی ادامه یابد.مکیدن نوزاد کمک تدریجی به برجسته شدن نوک پستان میکند.و استفاده از شیر دوشهای برقی هم با ایجاد مکش به برجستگی نوک پستان کمک میکند.
یکی از راههایی که میتواند با برجسته کردن نوک پستان کمک کند ایجاد مکش با سرنگ معکوس است(مانند شکل)یک سرنگ بزرگ ۲۰ میلی لیتری را از انتها ببرید و سوپاپ آنرا خارج و معکوس وارد کنید..و از سمت صاف سرنگ روی نوک سینه فشار منفی ملایم وارد کنید(فشار منفی زیاد میتواند به شقاق و زخم سینه منجر شود)یکی از راههای درمان نوک سینه صاف استفاده از محافظهای پستان است.این محافظها زمانی که در زیر لباس زیر مادر استفاده میشوند سبب نوک دار شدن تدریجی پستان میشوند.بهترین زمان شروع محافظ برای پستان از ماههای آخر بارداری است تا بتدریج سینه نوکدار شود

شقاق پستان
یا زخم شدگی نوک‌پستان یکی از علل شایع شکست شیردهی است.نوک سینه مادر بسیار دردناک میشود و گاهی حتی همراه خونریزی نوک سینه است.گاهی نوزاد بعلت بلعیدن خون از نوک‌سینه دچار استفراغ خونی میشود.
مهمترین علت ایجاد شقاق پستان وضعیت غلط شیر دهی است.بطور معمول نوزاد بایستی علاوه بر نوک پستان،هاله قهوه ای اطراف سینه را هم بگیرد .زمانی که مادر طوری کودک را شیر میدهد که نوزاد فقط نوک سینه را میگیرد سینه مادر دچار شقاق میشود.(تصویر زیر)
از سایل علل ایجاد شقاق استفاده از شیر دوشهای دستی یا استفاده از سرنگ معکوس با فشار زیاد منفی جهت ایجاد نوک برای سینه است.گاهی هم کشیدن سینه به زور از دهان نوزاد در حال مکیدن سبب ایجاد شقاق میشود
درمان‌ شقاق:
اولین کار پیشگیری است.آموزش نحوه شیر دهی صحیح از مهمترین اقدامات است.(گرفتن هاله و نوک سینه با هم)
عدم کشیدن سینه از دهان نوزاد دردحال مکیدن.
استفاده از کرمهای نرم کننده گاهی سبب تغییر طعم شیر میشود ولی موارد استانداردی که برای شقاق سینه ساخته شده رامیتوان استفاده نمود.
یکی از بهترین نرم کننده ها شیر دوشیده شده خود مادر است که میتوان روی نوک سینه مالیده شود.
گاهی در موارد بسیار شدید با مشورت پزشک لازم میشود که شیر دهی از یک پستان برای مدت کوتاهی قطع شود تا زخم نوک سینه ترمیم شود.در این موارد باید شیر سینه دوشیده شود تا شیر خشک نشود و سینه مقابل به کودک داده شود

آبسه و التهاب پستان(ماستیت):
در روزهای اول شیر دهی التهاب پستان بسیار شایع است.مادر احساس احتقان و لمس توده در سینه دارد .آبسه پستان علاوه بر علایم فوق همراه تب و گاهی ورم و قرمزی پستان است.شیر دهی در این حالات ممنوع نیست(بجز مواردخیلی نادر آبسه که ترشح چرک از نوک پستان دارد).
درمان این حالات ادامه شیردهی.استفاده از دوش آب گرم حوله گرم.شیر دوش برقی است و این حالات بتدریج بهبود می یابد.گاهی به تشخیص پزشک مصرف آنتی بیوتیک در آبسه لازم میشود

شیر دهی در زنان شاغل:
زنان شاغل شیرده نیازمند حمایت همه جانبه از طرف خانواده و جامعه و کارفرمایان دارند.
در حال حاضر بین‌۶ تا ۹ ماه مرخصی برای این خانمها در نظر گرفته شده و طبق قانون تا یک سالگی کودک هم میتوانند در میانه ساعت کاری پاس ساعتی برای شیر دهی بگیرند.ولی این مادران نیاز به حمایت بیشتری دارند.
خیلی از مادران شاغل تصور میکنند که شاغل بودن معادل نیاز به شیر خشک است.در حالی که مادر میتواند از ماههای دوم و سوم شیردهی با دوشیدن و ذخیره شیر خودش در فریزر برای دوران بعد از اتمام مرخصی زایمان خودش از مصرف شیر خشک پیشگیری کند.

مادرانی که در زمان شیردهی باردار میشوند میتوانند شیردهی را تا ۲۰ هفتگی بارداری(حدود ۵ ماهگی)ادامه دهند .ولی بعد از۲۰ هفتگی بارداری بایستی شیردهی را قطع کنند.چون مکیدن پستان خطر زایمان زودرس را دررفرزند دوم افزایش میدهد.
این مادران نیاز به حمایتهای متعددی دارند حمایت تغذیه ای و عاطفی روانی مهمترین بخش است..

نوزادان نارس و کم وزن هم مانند سایر نوزادان بهترین شیر ،شیر مادرشان است..مادر زمانی که زودتر از موعد زایمان میکند خودبخود ترکیب شیرش متناسب کودکان نارس میشود.
نوزادان بالاتر از ۲.۵ کیلوگرام هیچ تفاوتی با بقیه نوزادان ندارند ..نوزادان کمتر از ۱.۵ کیلوگرم هم بطور معمول در بیمارستان و بخش نوزادان بستری هستند.نوزادان بین ۱.۵ تا ۲.۵ کیلوگرم که در منزل هستند قدرت مکیدن ضعیفی دارند و ممکن است ساعتها سینه مادر را بگیرند ولی نتوانند حجم قابل توجهی شیر بخورند.این نوزادان گاهی نیاز به شیر اضافی دارند که بهترین شیر برای این کودکان شیر دوشیده شده مادر است و در صورت نیاز به شیر خشک هم شیر خشکهای مخصوص نوزادان نارس.
شیر را به این نوزادان به راحتی میتوان با فنجان داد و نیازی به دادن شیشه نیست.

از شیر گرفتن کودک

سن مناسب از شیر گرفتن:
در سال اول زندگی شیر مادر تا ۸۰ درصد انرژی کودک را تامین میکند و از شیر گرفتن میتواند به رشد کودک صدمه بزند.
در سال دوم تدریجا اثر شیر مادر در رشد کودک کم میشود و در ۲ سالگی این اثر به ۲۰ درصد میرسد.
بعد از۲ سالگی شیر دهی مطلقا ممنوع است .و زمان مناسب از شیر گرفتن بستگی به وضعیت رشد و نموی کودک و شدت وابستگی روانی کودک به شیر مادر دارد.
کودکانی که وابستگی روانی زیادی ندارند و در کنار شیر مادر در سن بالای یک سال غذایشان را هم میخورند مشکلی نخواهند داشت.ولی بعضی از کودکان وابستگی روانی زیادی به شیر مادر دارند و اصلا غذا نمیحورند .این کودکان گاهی لازم میشود زودتر از ۲ سالگی از شیر گرفته شوند..بنابراین زمان مناسب از شیر گرفتن برای کودکان مختلف متفاوت است و بهتر است با پزشک کودک مشورت شود.
روش از شیر گیری:
روش صحیح از شیر گرفتن یک دوره حدود ۲ ماهه زمان لازم دارد
روش قدیم که با زدن فلفل به نوک سینه یا کارهای مشابه بطور ناگهانی کودک را از سینه مادر متنفر میکردند عوارض زیادی برای مادر و کودک دارد.به کودک ممکن است آسیب عصبی و روانی وارد شود و رابطه عاطفی کودک و مادر تخریب شود.مادر هم به یکباره دچار احتقان پستان میشود.
از شیر گیری بایستی ابتدا از وعده های روزانه شیر شروع شود.بتدریج از تعداد دفعات و طول مدت شیر دهی روزانه کاسته شود.کودک ممکن است بهانه گیری کند .مادر باید دقت کند که وارد تقابل و درگیری با کودک نشود.بعنوان مثال سرش را با کار خانه و آشپزی گرم کند..با کودک بازی و شوخی کند .زمانی که کودک خیلی بهانه آورد او را در آغوش بگیرد و مدت کوتاهی به او شیر بدهد.و مجدد به بهانه زنگ‌تلفن یا سوختن غذا روی گاز شیر دهی را هر دفعه کوتاه تر از دفعه قبل بکند.
مادر بایستی دقت کند که وارد چرخه تقابل و لجبازی با کودک نشود..اگر کودک شیر بخواهد و مادر به او شیر ندهد و کودک با گریه و زاری بتواند مادر را وادار به شیردهی کند آموزش بدی به کودک داده شده.کودک یاد میگیرد که با گریه میتواند به خواسته هایش برسد و بعدا برای همه خواسته هایش گریه و شارلاتان بازی در می آورد.
در روزهای ابتدایی شروع از شیر گیری مادر باید زمان بهانه گیری کودک را در آغوش بگیرد و قبل از گریه کودک مدت کوتاه به او شیر بدهد.ولی در انتها که از شیر گیری روزانه کامل شد مادر باید قاطع باشد و در برابر گریه کودک به هیچ وجه کوتاه نیاید.‌البته این به معنای عدم محبت به کودک نیست.در این زمان باید کودک را در آغوش بگیرد و ببوسد ولی در برابر گریه کودک عقب نشینی نکند.
در مرحله بعد شیر دهی وعده های شبانه حذف شود و بتدریج تا حذف کامل شیر ادامه یابد.
بد ترین کار ممکن جایگزینی شیر مادر با شیشه است(چه شیر گاو و چه شیر خشک)کودکی که از شیر گرفته شد میتواند شیر گاو پاستوریزه بخورد ولی نه با شیشه.

دوشیدن و ذخیره شیر

دوشیدن شیر:
گاهی در مادران شاغل و سایر مادران دوشیدن شیر و ذخیره آن کمک بسیار زیادی به مادر و نوزاد و پیشگیری از مصرف شیر خشک میکند..
شیر خشک دوشیدن در روزهای اول گاهی جهت کنترل احتقان سینه به مادر کمک میکند و گاهی در نوزادان نارس که قدرت مکیدن ضعیف دارن شیر دوشیده شده مادر با سوند و سایر روشها به کودک (با کنترل پزشک)داده میشود.
گاهی مادر به دلایل پزشکی (مانند بیماری خاص یا داروی خاص)برای چند روز نباید شیر مادر بخورد و در این مدت اگر شیر ش را بدوشد و دور بریزد از خشک شدن شیر پیشگیری میشود .
از ماههای دوم و سوم دوشیدن شیر و ذخیره آن بسیار مفید خواهد بود.این شیر دوشیده برای مادران شاغل که بزودی مرخصی زایمانشان تمام میشود و برای شروع غذای کمکی در ماههای بعدی(توضیحات در برنامه های غذایی) مورد استفاده قرار خواهد گرفت
نحوه دوشیدن:
دوشیدن شیر با دست یا شیر دوش برقی قابل انجام است..بهتر است هر روز در زمان ثابتی (صبحها بهتر است) انجام شود.دستها شسته و تمیز و مادر در یک اتاق آرام و بدون رفت و آمد (گاهی همراه موسیقی ملایم)شیر دوشی را شروع میکند…در آغوش گرفتن کودک و حتی فکر کردن به کودکش به شیر دوشی کمک زیادی خواهد کرد..
روز اول مادر ممکن است نتواند شیر زیادی بدوشد.چون مقدار شیر مادر دقیقا به اندازه مکیدن نوزاد تنظیم میشود.ولی مادر نباید نا امید شود و هر روز همان زمان شیرش را بدوشد..بعد از چند روز خواهد دید که شیر قابل توجهی جهت دوشیدن و ذخیره دارد.
شیر دوشیده شده بایستی در ظرف درب دار و تمیز ذخیره شود..در مواردی که قصد نگهداری طولانی تر شیر دارید باید شیر دوشیده شده در ظروف درب دار به اندازه یک وعده ذخیره شود(در حال حاضر ظروف خاصی جهت ذخیره و دوشیدن و منجمد کردن شیر در بعضی داروخانه ها موجود است). روش ذخیره و سپس مصرف مجدد شیر در قسمت بعدی
شیر دوشیده شده در دمای معمول اتاق(حدود ۲۵ درجه ) تا ۴ ساعت در ظرف درب دار تمیز قابل نگهداری است.اگر بخواهید شیر را طولانی تر نگهدارید باید آنرا در یخچلل یا فریزر نگهداری کنید.
دمای معمول یخچال بین ۴ تا ۶ درجه است و در این دما شیر تا ۲۴ ساعت قابل نگهداری است ..در صورت نیاز به نگهداری طولانی تر باید شیر را منجمد نمود.
یخچالهایی که یک درب دارند و قسمت فوقانی آن یک محفظه یخدان دارند در یخدان شیر تا یک هفته قابل نگهداری در حالت اجماد است.فریزر خانگی (چه فریزر جداگانه و چه یخچال فریزر با دو درب جداگانه یخچال و فریزر)دمای انجماد آن منفی ۱۵ درجه حدودا است و تا ۳ ماه شیر قابل نگهداری است.طولانی تر از سه ماه در فریزر های خانگی ممکن نیست و نیاز به فریزر های صنعتی دارد.
شیر فریز شده مانند شکل فوق در بسته های کوچک‌یکبار مصرف باید باشد و روی آنها باید تاریخ دوشیده شدن ثبت شود.
موقع استفاده از شیر منجمد شده نباید آنرا با شعله مستقیم گاز گرم کنید.بلکه این بسته را باید در یک ظرف کوچک قرار دهید و این ظرف کوچک را در یک ظرف بزرگتر حاوی آب ولرم(آب داغ نه)قرار دهید تا بتدریج ذوب شود.
شیر منجمد شده که ذوب شود یکبار مصرف است و مجدد نمیتوان آنرا منجمد نمود.
این شیر را میتوان جهت فرنی کودک هم استفاده نمود(در قسمت برنامه غذایی)

فواید شیر مادر

آغوز معجزه الهی:
آغوز یا شیر اولیه که رنگ آن متفاوت با شیر ساده است در روزهای ابتدایی شیر دهی از پستان مادر ترشح میشود..حجم آن کمتر است و رنگ کدر تری دارد.آغوز حاوی مقدار بالایی از پروتینها و سلولهای ضروری برای بدن کودک است و نوزادی که از محیط استریل رحم مادر وارد دنیای پر از آلودگی میکروبی شده را بخوبی در برابر میکروبها محافظت میکند.دادن شیر خشک‌یا آب قند در روزهای ابتدایی سبب محرومیت نوزاد از آغوز میشود و کودک را مستعد عفونتهای پس از تولد میکند.
بر خلاف تصور قدیم که آغوز را مسبب زردی نوزاد میدانستند،آغوز هیچ اثری در زردی نوزاد ندارد و مصرف آغوز در نوزاد دچار زردی توصیه اکید میشود
شیر دهی خصوصا در روزهای اول و ساعات اول با ترشح هورمون اکسی توسین سبب جمع شدن زودتر رحم مادر میشود.مادر خونریزی بعد از زایمانش زودتر کنترل میشود و زودتر شکمش به سایز و حالت قبل از بارداری برمیگردد..مکیدن مکرر سینه توسط نوزاد مهمترین محرک برای ترشح این هورمون است و مهمترین عامل کاهش این هورمون دادن آب قند و شیر خشک‌به نوزاد است
یکی دیگر از اثرات مفید شیر دهی کمک‌به کاهش وزن مادر است.اغلب مادران با بارداری و زایمان گاهی تا ۱۰ کیلو اضافه وزن پیدا میکنند.و بعد بعلت گرفتاری و نگهداری از فرزند فرصت کمتری برای ورزش دارند.شیردهی یک عامل بسیار موثر جهت کاهش وزن این مادران است.مادر جهت تولید یک لیتر شیر تا ۹۰۰ کیلو کالری انرژی مصرف میکند که معادل دو ساعت دویدن ملایم برای مادر محسوب میشود..اگر مادر در دوران شیردهی کالری معمولی مصرف کند خود شیردهی بهترین کمک کننده برای برگشت به تناسب اندام او خواهد بود
کودکانی که شیر مادر میخورند بسیار کمتر از کودکان شیر خشکی بیمار میشوند..هزینه شیر خشک به تنهایی به خانواده تحمیل نمیشود.بلکه هزینه های دارو و درمان مکرر هم به این خانواده ها تحمیل میشود
کودکان شیر خشکی تا ۹۰ درصد بیشتر دچار گوش درد چرکی میشوند.اسهال و استفراغ تا ۱۰ الی ۱۵ برابر شایعتر است در کودکان شیر خشکی.مشکلات دندانی و پوسیدگی و نیاز به ارتودنسی در شیر خشکی ها بسیار بالاتر است..از طرفی مشکلات پستانی  مادر هم در در شیر خشکی ها بیشتر است (از جمله بدخیمی های پستان).
شیر مادر بسیار در دسترس و آماده است.نیاز به گرم کردن و یخچال و نگهداری ندارد و کمتر آلرژی و حساسیت میدهد
شیر مادر بر اساس شرایط دمای محیط.سن نوزاد .نارس بودن نوزاد .عفونتهای شایع فصلی و حتی در یک نوبت شیردهی متغیر است…بعنوان مثال در زمانی که سرماخوردگی شایع است بعلت احتمال ابتلای مادر آنتی بادی های ایمن زا از شیر به کودک میرسد..یا در تابستان و زمستان که نیاز کودک به آب متفدوت است خودبخود مقدار آب شیر مادر متناسب با نیاز کودک تغییر میکند.حتی در یک نوبت شیر هی هم مقدار چربی و آب شیر  از ابتدا تا انتها متناسب با نیاز کودک تغییر میکند.و این خصوصیات در هیچ شیر خشکی وجود ندارد

شیر خشک

عوارض شیر خشک بسیار زیاد است..مصرف شیر خشک‌فقط در موارد بسیار ضروری و تحت نظر پزشک مجاز است.اغلب مواردی که شیر خشک شروع میشود به اشتباه شروع شده و نیازی نبوده.
کودکان شیر خشکی تا ۹۰ درصد بیشتر دچار گوش درد میشوند و تا ۱۵ برابر بیشتر اسهال و استفراغ میشوند.این کودکان بیشتر از شیر مادر خواران در آینده دیابت میگیرند و سایر بیماریهای حساسیتی مانند آسم و آلرژی های گوارشی بسیار بالاتر از شیر مادر خواران خواهند گرفت.
در مواردی که مصرف شیر خشک اجتناب ناپذیر است و توسط پزشک تجویز شده بایستی تا حد ممکن از عوارض شیر خشک کاست.
در کودکانی که شیر خشک بطور موقت تجویز شده(مانند بیماری یا سفر موقت مادر)شیر خشک بهتر است با شیشه به کودک داده نشود.میتوان شیر خشک را با فنجان یا سرنگ یا قاشق به کودک داد تا بعدا کودک سینه مادر را بگیرد.
در مواردی که مصرف شیر خشک دایمی است میتوان شیشه بکار برد.
نکته اول درصد آب و شیر خشک است که حتما بایستی مطابق استانداردکارخانه باشد(معمولا به ازای هر ۳۰ میلی لیتر آب یک پیمانه شیر خشک)
نکته دوم شیشه ای بخرید که جنس آن قابل جوشاندن در آب باشد..شیشه های طلقی و شیشه ای در آب جوش تغییر شکل میدهند یا میشکنند.جنس پیرکس مناسب تر است..درجه بندی شیشه باید مشخص باشد و ارتفاع آن طوری باشد که موقع شستن انگشت به ته شیشه برسد(حد اکثر ۹۰ تا ۱۲۰ سی سی).شیشه باید استوانه ای شکل باشد و از خرید شیشه های شکل دار و عروسکی خودداری کنید(اغلب برند های لوکس بخاطر جذب مشتری بیشتر شیشه ها را مدلهای عروسکی و شکل دار میزنند که شستشوی آنها را دچار اشکال میکند).
شبشه و سرشیشه باید هر روز جوشانده شود.
بر خلاف شیر مادر که قابل نگهداری است،شیر خشک فقط یک بار قابل مصرف است .پس در بیرون منزل بایستی فلاسک آب جوش همراه داشته باشید و فقط یک وعده شیر درست کنید و اضافی آن باید دور ریخته شود.

طراحی شده توسط ساینا وب